Emekli Olan İşçinin Çocuğuna İşe Alım Önceliği Sayıştay'a Takıldı!
Sayıştay, İzmir Büyükşehir Belediyesi ve bağlı kuruluşlarının toplu iş sözleşmelerinde çalışanların çocuklarına ve yakınlarına işe alımda öncelik tanıyan maddeleri liyakat ilkesine aykırı buldu.
Belediyelerde ve kamu şirketlerinde uzun yıllardır uygulanan "emekli olan işçinin yerine çocuğu" geleneği, Sayıştay denetimlerinde mercek altına alındı. Sayıştay Başkanlığı, 2025 yılı denetimlerinde İzmir Büyükşehir Belediyesi ile bağlı bir idaresi ve iki şirketinin toplu iş sözleşmelerinde aynı sorunu tespit etti: Çalışanların çocuklarına ve yakınlarına işe alımda öncelik tanıyan, bazı durumlarda ise işe almayı doğrudan zorunlu kılan hükümler. Bulgu, "Toplu iş sözleşmesinde liyakat ilkesi ile bağdaşmayacak hükümlere yer verilmesi" başlığıyla dört ayrı raporda birden yer aldı.
Dayanak: Anayasa'nın 70'inci maddesi
Denetçiler tespitlerinde Anayasa'nın 70'inci maddesine dayandı. Maddeye göre kamu hizmetine alınmada görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemiyor. Üç idare, bu maddelere dayanarak fiilen alım yapılmadığını savundu. Ancak Sayıştay bu savunmayı yeterli bulmadı. Denetçilere göre bir hükmün henüz uygulanmamış olması, onu hukuka uygun hale getirmiyor.
İZBETON'da emekli işçinin çocuğuna öncelik
İZBETON raporunda, şirket ile Belediye-İş Sendikası arasında imzalanan toplu iş sözleşmesinin "Öncelikli İşe Alınacaklar" başlıklı 23'üncü maddesinin (f) bendi aktarıldı. Bu bende göre İzmir Büyükşehir Belediyesi ve kapsamındaki şirketlerde aranan vasıflara uygun olan işçi çocuklarına, işçinin emekli olması şartıyla işe alımda öncelik tanınıyor. Sayıştay, bu hükmün pratikte ihtiyaç duyulan pozisyon ve kadrolardan bağımsız olarak, emekli olan personelin çocuğu için uygun bir pozisyon oluşturularak işe alım yapılması sonucunu doğurduğunu belirtti. Raporda şirketin sermayesinin tamamının kamuya ait olduğu ve kamu kaynağı kullandığı hatırlatılarak işe alımlarda objektif kriterlerin esas alınması gerektiği vurgulandı. Şirket gerekli işlemlerin yapılacağını bildirirken Sayıştay uygulamanın sonlandırılmasını istedi.
İZSU'da vefat eden işçinin yakınına öncelik
İZSU'nun 1 Nisan 2024 tarihli toplu iş sözleşmesinin 23'üncü maddesinin (u) bendinde ise "İşveren, çalışanın vefatı halinde 1. derece yakınının işe alımında öncelik sağlar" hükmü yer alıyor. Sayıştay burada 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 3'üncü maddesindeki liyakat ilkesine dayandı. Bu ilke, kamu hizmetine girişi, yükselmeyi ve görevin sona ermesini liyakat sistemine bağlıyor ve herkese eşit imkan tanınmasını öngörüyor. Raporda kanun önünde eşitlik ve liyakat ilkeleriyle bağdaşmayan hükümlere sözleşmelerde yer verilmemesi gerektiği belirtildi.
En ağır hüküm: İki ay içinde işe başlatma zorunluluğu
En bağlayıcı madde İzmir İnovasyon ve Teknoloji AŞ'nin sözleşmesinde çıktı. Şirket ile DİSK/Genel-İş arasında imzalanan sözleşmenin 19'uncu maddesine göre iş kazasında ölen ya da malul kalarak işten ayrılan işçinin ailesine bakmak zorunda kalan kişinin en geç iki ay içinde işe başlatılacağı yazıyor. Şirket, hükmün mutlak bir zorunluluk doğurmadığını, sosyal koruma amacı taşıdığını ve bugüne kadar bu maddeye dayanılarak kimsenin işe alınmadığını savundu. Sayıştay ise "en geç 2 ay içinde işe başlatılacağı" ifadesinin şirkete takdir yetkisi bırakmayan kesin bir yükümlülük olduğunu vurguladı. Denetçilere göre bir aykırılığın henüz fiili bir istihdama dönüşmemiş olması, hükmün Anayasa'daki liyakat ve eşitlik ilkeleriyle Türk Ticaret Kanunu'ndaki basiretli tacir gibi davranma esasına aykırı olduğu gerçeğini değiştirmiyor.
Belediyenin savunması da kabul görmedi
İzmir Büyükşehir Belediyesi raporunda ise çalışanların eş ve çocuklarının işe alınmasını zorunlu kılan ya da öncelik tanıyan maddelere yer verildi. Bu bulgu, belediye ile sendika arasındaki sözleşmenin yanı sıra personel çalıştırmaya dayalı hizmet alımı kapsamındaki şirketlerin toplu sözleşmelerini de kapsıyor. Belediye, işçi alımlarında birimlerin ihtiyacına ve aranan şartlara göre değerlendirme yaptığını bildirdi. Sayıştay bu açıklamayı da kabul etmedi; uygulamada ihtiyaç gözetilmeden bu maddelere dayanılarak işlem yapıldığını ve personel çocuklarının bu madde olmasa da diğer adaylar gibi işe alım süreçlerinde değerlendirilebileceğini belirtti.
Sayıştay'ın bulguları, kamu kaynağı kullanan kuruluşlarda işe alımın yalnızca nitelik ve ihtiyaç esasına dayanması gerektiğini bir kez daha ortaya koydu. Raporların ardından ilgili kuruluşların toplu iş sözleşmelerinde bu maddeleri yeniden düzenlemesi bekleniyor.