Ehliyetinde 02 Kodu Olan Sürücüye Araç Kiralamayan Şirkete 200 Bin Lira Ceza
TİHEK, işitme engeli nedeniyle ehliyetinde 02 kodu bulunan bir kişinin üyeliğini reddeden araç kiralama şirketine ayrımcılık yasağını ihlal ettiği gerekçesiyle 200 bin lira idari para cezası verdi.
Ehliyetinde sağlık durumuna ilişkin kısıt kodu bulunan milyonlarca sürücüyü ilgilendiren emsal niteliğinde bir karar çıktı. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK), işitme engelli bir kişinin sürücü belgesinde yer alan "02" kodunu gerekçe göstererek araç kiralama uygulamasındaki üyelik yenileme talebini reddeden şirkete 200 bin lira idari para cezası verdi. Kurum, kişinin engeli nedeniyle bireysel bir değerlendirme yapılmadan hizmetten mahrum bırakılmasının ayrımcılık yasağını ihlal ettiğine hükmetti.
Olay nasıl yaşandı?
Yüzde 42 oranında işitme engeli bulunan başvurucu, daha önce üyesi olduğu araç kiralama şirketinin TikTak Yeni Nesil Çözümleri ve Araç Kiralama AŞ tarafından devralınmasının ardından, üyelik bilgilerinin aktarılması ve üyeliğinin yenilenmesi için şirkete başvurdu. Ancak talebi, işitme engeli nedeniyle ehliyetinde bulunan "02" kişiselleştirilmiş kısıt kodu gerekçe gösterilerek reddedildi. Bunun üzerine başvurucu, engellilik temelinde ayrımcılığa uğradığını belirterek TİHEK'e şikayette bulundu.
Şirketin savunması
Şirket, TİHEK'e sunduğu görüşte araç kiralama hizmetinin self servis bir iş modeliyle yürütüldüğünü, bu nedenle başvurucunun ehliyetindeki kodun gerektirdiği sağlık koşullarının ve özel donanım ihtiyaçlarının araç başında anlık olarak denetlenmesinin mümkün olmadığını ileri sürdü. Filodaki tüm araçların sürekli özel donanımla bulundurulamayacağını belirten şirket, uygulamanın kullanıcıların ve üçüncü kişilerin can ve mal güvenliğini korumaya yönelik meşru bir amaca dayandığını savundu.
Emniyet'ten kritik görüş
Dosyada belirleyici olan unsurlardan biri İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü'nün TİHEK'e sunduğu görüş oldu. Emniyet, ehliyetinde "02. İşitme desteği/iletişim desteği" kodu bulunan sürücülerin, işitme ya da iletişim desteği alması şartıyla belgelerinde uygun bulunan sınıftaki araçları kullanmalarında hiçbir sakınca bulunmadığını açıkça belirtti. Yani söz konusu kod, sürücünün araç kullanmasına engel değil; yalnızca belirli bir desteğin sağlanmasını şart koşuyor.
TİHEK: Kategorik ret ölçülü değil
Kurum kararında, işitme engelinin hizmetten yararlanma konusunda otomatik ve kategorik bir ret nedeni olarak kabul edildiğine dikkat çekti. Şirketin, ehliyetteki kısıt kodlarının içeriğini ve kapsamını inceleyerek bunların araç kiralamaya gerçekten engel olup olmadığını belirleyebilecekken, kodun ne anlama geldiğini araştırmadan talebi doğrudan reddetmesinin ölçülülük ilkesiyle bağdaşmadığı vurgulandı. Kararda ayrıca şirket hakkında ehliyetteki farklı kısıt kodları nedeniyle benzer ret uygulamalarıyla karşılaşıldığına dair şikayetlerin internette yer aldığı da not edildi.
Kararda şu ifadelere yer verildi: "Tüm bu hususlar birlikte göz önünde bulundurulduğunda, somut olayda başvuranın engeli gerekçe gösterilerek bireysel herhangi bir değerlendirme yapılmaksızın hizmetten faydalandırılmamasının orantılı ve ölçülü olmadığı, muhatap tarafından yapılan farklı muamele meşru amaç taşısa bile uygulamada makul bir denge gözetilmediği, engeli nedeniyle başvuranın dezavantajlı konuma düşürüldüğü, dolayısıyla engellilik temelinde ayrımcılık yasağının ihlal edildiği kanaatine varılmıştır."
Karar neden önemli?
Araç kiralama, araç paylaşımı ve benzeri dijital hizmetlerin yaygınlaşmasıyla birlikte, şirketlerin otomatik sistemlerle başvuruları elemesi daha sık görülüyor. Ehliyet bilgileri sisteme girildiğinde kısıt kodu bulunan kişilerin topluca reddedilmesi, engelli bireylerin bu hizmetlerden fiilen dışlanması anlamına gelebiliyor. TİHEK'in kararı, işletmelerin güvenlik kaygılarını gidermek için meşru önlemler alabileceğini ancak bunu yaparken her başvuruyu ayrı ayrı değerlendirmesi ve orantılı davranması gerektiğini net biçimde ortaya koyuyor. Bu yaklaşımın diğer hizmet sektörlerine de emsal oluşturması bekleniyor.
Ehliyette kısıt kodu olanlar ne yapabilir?
Ehliyetlerde yer alan rakamlı kodlar, sürücünün araç kullanırken uyması gereken koşulları gösteriyor. Örneğin gözlük ya da lens kullanımı, işitme desteği veya araçta özel donanım gerekliliği bu kodlarla belirtiliyor. TİHEK kararı, bu kodlara sahip sürücülerin hizmet sağlayıcılar tarafından toptan reddedilemeyeceğini, kodun gerçekten hizmete engel olup olmadığının kişi bazında değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Benzer bir muameleyle karşılaşan vatandaşlar, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na başvurarak şikayette bulunabiliyor. Başvurular kurumun internet sitesi üzerinden ya da yazılı olarak yapılabiliyor.